Blijf op de hoogte van het nieuws via WhatsApp!
whatsapp
Frisgroen

Inwendig klokje

Door Ingeborg Swart op zaterdag 3 november 2018 09:00
  • ignore touch

    De ondergaande zon bij de Hoogeveense vaart. © Anne Kuipers

mail pinterest

Het is weer wintertijd: donker, herfstig en heerlijk! Alle planten maken zich klaar voor de winter of zijn er al aan toe, en ook de dieren hebben zich in fijne, dikke vachten gehuld.

Ik heb eerder al wel eens verteld dat dieren hun grotere ritmes baseren op dagritme, bijvoorbeeld het wisselen van hun vacht, in winterslaap gaan of de vogeltrek. Maar hoe werkt dat nou precies?

Uiteindelijk komt het allemaal neer op hormonen. Het zal ook eens niet. Dat begint bij het licht dat dieren waarnemen. De ogen vangen het licht op, vertalen het naar een leesbaar signaal voor de hersenen en laten het daar verder verwerken. Een deel van die verwerking is het actieve zicht: rondkijken en objecten zien. Daarnaast pluizen de hersenen het signaal nog veel meer uit en evalueren ze bijvoorbeeld de samenstelling van het licht aan de hand van de verschillende golflengtes die de ogen hebben geregistreerd.

Zit er veel blauwachtig licht (korte golven) in het totaal, dan is het dus dag, concluderen ze. Is het meer rozig, dan is het ochtend of avond. En is het signaal vooral in grijstinten, afkomstig van andere receptoren in het oog, dan zal het dus nacht zijn. Aan de hand van die bevindingen geven de hersenen opdracht voor bepaalde verhoudingen van hormonen, zodat het lichaam goed reageert op het tijdstip en bijvoorbeeld gaat slapen.

Dat werkt ook op de langere termijn. Onderzoek heeft laten zien dat hersenen de lengte van perioden van bepaald soort licht onthouden, of de aanwezigheid van daaraan verbonden hormonen, en veranderingen in die lengtes heel snel oppikken. Worden de dagen langer, dan komt de zomer er aan, worden de dagen korter, dan moet het lijf zich klaarmaken voor de winter. Door juist op de verandering te letten worden fouten tegengegaan. Het is immers twee keer per jaar precies even lang licht, een keer in de lente en nogmaals in de herfst.

Een van de belangrijkste hormonen in dit proces is melatonine. Je hebt de naam vast wel eens eerder gehoord, misschien in verband met slaapproblemen of beeldschermen. Melatonine regelt inderdaad het dag-nacht-ritme van veel dieren, waaronder dus ook mensen. Gedurende de dag wordt de productie van melatonine tegengehouden waardoor we wakker blijven. ’s Avonds neemt de hoeveelheid toe (als je ten minste je beeldscherm uitzet of filtert) en wordt je langzaam slaperig. Maar er spelen nog tal van andere hormonen mee.

De seizoenen beïnvloeden ten slotte heel wat verschillende functies. Zo is er bijvoorbeeld ook prolactine, dat bij vrouwen vooral bekend is voor het aansturen van melkproductie, maar dat afhankelijk van de tijd van het jaar bij mannen de productie van testosteron onderdrukt om te timen wanneer voortplanten wel of niet handig is.

Dat laatste is tevens een mooi voorbeeld van hoe een enkel hormoon de productie van andere kan aanzetten, en zo tal van verschillende functies tegelijk kan uitvoeren. De hormoonhuishouding is een fantastisch systeem waar we nog lang niet alle details van kennen.

In elk geval zorgt het voor een goede aanpassing aan de seizoenen, of dat nou een vachtje is, extra slaperigheid of een kloppend voortplantingscyclus. Geweldig!